اعضایی که در بدن ایجاد حرکت می کنند، ماهیچه نام دارند. حرکت یکی از کارهای مهم بدن است که با همکاری استخوانها و ماهیچه ها انجام می شود. ماهیچه ها به استخوانها می چسبند، به علت خاصیت انقباض و انبساط خود می توانند مفاصل را خم و راست کنند و باعث حرکت استخوانها شوند. به این ترتیب انسان می تواند تمام و یا قسمتی از بدن خود را حرکت دهد؛ یعنی کارهایی مثل ایستادن، نشستن، راه رفتن و غیره را انجام دهد.

سه نوع ماهیچه وجود دارد: ماهیچه مخطط که باعث حرکت استخوانها و در نتیجه حرکت بدن می شود و همچنین ایجاد وضعیتهای مختلف در بدن مثل حالت ایستاده، نشسته و خوابیده و دیگری ایجاد حرارت.

ماهیچه قلب، که فقط یکی است و با حرکات مخصوص مانند تلمبه کار می کند و خون را در رگها به جریان می اندازد؛ و بالاخره ماهیچه صاف که درجدار معده، روده ها، رگها، و غیره قرار دارد و باعث حرکات مخصوص آنها می شود.

ساختمان ماهیچه

هر ماهیچه یک عضو است و از چند نوع بافت درست شده است. بافت اصلی ماهیچه ها بافت ماهیچه ای مخطط است که بافت همبند و عصبی نیز در آنها وجود دارد. ماهیچه ها اندازه های مختلف دارند: بعضی مانند ماهیچه ای در گوش میانی بسیار کوچک و بعضی مانند: ماهیچه چهار سر ران بسیار بزرگ هستند؛ و از نظر شکل نیز به شکلهای دوکی، دوشاخه، سه شاخه، پهن، و غیره وجود دارند. رشته های ماهیچه ای (سلولهای ماهیچه ای) موجود در ماهیچه به طرق مختلف قرار می گیرند. در بعضی به صورت مایل و در برخی دیگر مثل شعاعهای یک دایره از یکدیگر دور می شوند.

بافت همبند در ماهیچه

ورقه ای از بافت همبند بسیار محکم دور ماهیچه را پوشانده است که در بعضی نقاط به داخل ماهیچه می رود و اطراف چند رشته ماهیچه ای را احاطه می کند. رشته های ماده بین سلولی این هر سه پوشش به رشته هایی که ماهیچه را به استخوان و اعضای دیگر می چسبانند وصل است، و همین امر باعث می شود که ماهیچه محکم به استخوان متصل شود.

در هر انتهای ماهیچه قسمتی طناب مانند وجود دارد که از بافت همبند بسیار محکم است و زردپی نامیده می شود. رشته های ماده بین سلولی زردپی از یک طرف به دورن ماهیچه نفوذ می کنند، و از طرف دیگر با رشته های بافت بسیار محکم دور استخوان، یعنی ضریع، یکی می شوند. گاهی ورقه ای از بافت همبند محکم از ورقه همبند دور ماهیچه جدا شده و ماهیچه را به عضو مجاور، که معمولاً ماهیچه دیگری است، وصل می کند. این ورقه زردپی آنقدر محکم هستند که معمولاً در اثر ضربه پاره نمی شوند و حتی ضربات شدیدی که استخوان را می شکند با ماهیچه را پاره می کند، معمولاً به آنها صدمه نمی زند.

اطراف بدن انسان را دو ورقه از بافت همبند پوشانده است: یکی ورقه ای که چندان محکم نیست در زیر پوست قرار دارد، و دیگری ورقه ای بسیار محکم و عمیقتر که در زیر ورقه سطحی قرار گرفته است. شعباتی از این ورقه محکم عمقی جدا می شوند که به ورقه های همبند اطراف کلیه ماهیچه های بدن وصل می شوند. این ورقه به اعضای دیگر بدن، مانند ششها، قلب، کبد، معده، و روده ها نیز متصل می شود. به این ترتیب شبکه ای محکم از بافت همبند وجود دارد که هر کدام از اعضای بدن در داخل یکی از حفره های آن قرار می گیرند. از بافت همبند محکم اطراف ماهیچه، رشته هایی جدا می شوند که شبکه ای را در داخل ماهیچه تشکیل می دهند. در داخل هر شبکه چندین رشته ماهیچه ای قرار دارد که از این شبکه های کوچک نیز شبکه هایی جدا می شوند و شبکه های ظریفتری را تشکیل می دهند. در داخل این شبکه های ظریف رشته های ماهیچه ای قرار دارند.

عصب ماهیچه

دو نوع عصب به ماهیچه می رود:

1. عصب حرکتی، که دستور حرکت را به ماهیچه می برد؛

2. عصب حسی، که وضعیت ماهیچه را به سازمان مرکزی گزارش می دهد.

عصب حرکتی در ماهیچه چند شاخه می شود که هر یک از این شاخه ها نیز به نوبه خود به انشعابات کوچکتری تقسیم می شوند. هر یک از این شاخه های اعصاب انتهایی، به علاوه رشته های ماهیچه ای تحت کنترلش، یک واحد حرکتی نامیده می شوند. در ماهیچه هایی که حرکاتشان ضعیف است، هر واحد حرکتی دارای تعداد کمی رشته ماهیچه ای است؛ مثلاً، در ماهیچه های انگشتان دست، عصب واحد حرکتی فقط پنج یا شش رشته ماهیچه ای را فرماندهی می کند، ولی در ماهیچه هایی که حرکات قویتری دارند، واحد حرکتی دارای تعداد زیادی رشته ماهیچه ای است و تعداد رشته های عصبی، که سمت فرماندهی دارند و به وجودشان چندان نیاز نیست، کم است. مثلاً، در ماهیچه های شکم هر واحد حرکتی دارای حدود صد رشته ماهیچه ای است.

ماهیچه های اصلی بدن

در بدن انسان حدود چهارصدو پنجاه ماهیچه وجود دارد .

ماهیچه های سر و گردن

ماهیچه های مهم سر عبارتند از:

ماهیچه پیشانی, که در ناحیه پیشانی است, و ماهیچه پس سری, که در پشت سر قرار گرفته است.

ماهیچه های حلقوی چشم, که در ناحیه چشم ها هستند. ماهیچه ماضغه, که در جلوی گوش است و باعث بسته شدن دهان می شود و در جویدن غذا نیز موثر است.

ماهیچه حلقوی لب, و ماهیچه های بالا برنده لب فوقانی و پایین برنده لب تحتانی. ماهیچه مربع چانه, که در جلوی چانه قرار دارد.

ماهیچه گیجگاهی, که در ناحیه گیجگاه, یعنی در جلو و بالای گوش است. تغییر قیافه انسان در حالت خندیدن, اخم کردن و غیره با انقباض ماهیچه ها صورت می گیرد.

ماهیچه دو بطنی, که فک پایین را به طرف پایین می برد و باعث باز شدن دهان می شود. ماهیچه پس گردن, که سر را به حالت قائم نگاه می دارد و به عقب می برد. ماهیچه جناغی- پستانی, که در جلو و طرفین گردن است و در بازدم عمیق به کار می رود.

ماهیچه اسکالن, که در پشت و طرفین گردن است و در بازدم عمیق به کار می رود.

ماهیچه های تنه

ماهیچه های مهم تنه به شرح زیر است:

ماهیچه سینه ای بزرگ که در قسمت جلوی سینه قرار دارد و بازو را به طرف داخل می برد. این ماهیچه, همان طور که از نام آن پیداست, یکی از ماهیچه های بزرگ بدن انسان است.

ماهیچه دندانه ای بزرگ, که بین دنده هاست. این ماهیچه دنده ها را بالا می برد و برای تنفس به کار می رود. ماهیچه های مورب بزرگ و مورب کوچک دیواره شکم که در بازدم عمیق به کار می روند. ماهیچه های روی دنده ای و بین دنده ای که در تنفس به کار می روند.

ماهیچه راست بزرگ شکمی، این ماهیچه در دیواره شکم، کنار خط وسط، از بالا به پایین کشیده شده است و در بازدم عمیق به کار می رود. اگر شکم خود را سفت کنید، در قسمت جلو شکم، می توانید این ماهیچه را لمس کنید.

در سطح پشتی تنه دو ماهیچه اهمیت زیادی دارند که عبارتند از:

ماهیچه ذوزنقه، که شانه را بلند می کند و سر را به عقب می کشد. این ماهیچه، همان طور که از نام آن پیداست، ذوزنقه ای شکل است و ماهیچه پشتی بزرگ، را به عقب می برد.

ماهیچه های اندام فوقانی

ماهیچه های مهم اندام فوقانی به شرح زیر هستند:

ماهیچه دلتوئید، که مثلثی شکل و شبیه حرف یونانی دلتا است. این ماهیچه در شانه قرار دارد و بازو را از پهلو بلند می کند. ماهیچه مدور زیر بغل، این ماهیچه بازو را از حالت بلند شده به پایین می آورد.

ماهیچه دو سر بازو در پایین، این ماهیچه مانند ماهیچه های دیگر یک سر دارد ولی در بالا دو شاخه می شود و به همین علت دو سر نام دارد. این ماهیچه در قسمت جلوی بازو قرار دارد و ساعد را روی بازو خم می کند.

ماهیچه سه سر بازو که در پشت بازو قرار دارد و در قسمت بالا دارای سه سر است. این ماهیچه ساعد را از حالت خم شده در آورده و در امتداد بازو قرار می دهد.

ماهیچه خم کننده دست، که در قسمت جلوی ساعد قرار دارد و دست را به طرف ساعد خم می کند. ماهیچه خم کننده انگشتان، که در قسمت جلوی ساعد قرار گرفته و انگشتان را به طرف کف دست هم می کند. ماهیچه باز کننده انگشتان، این ماهیچه در قسمت عقب ساعد قرار گرفته و انگشتان را از حالت خم شده باز می کند.

ماهیچه های اندام تحتانی

ماهیچه های مهم این ناحیه به شرح زیر هستند:

در ناحیه لگن ماهیچه های سرینی بزرگ، سرینی متوسط، و سرینی کوچک قرار دارند و برجستگی باسن به علت وجود آنهاست. این ماهیچه ها ران را از حالت خم شده به حالت مستقیم در می آوردند؛ یعنی، در امتداد تنه قرار می دهند و در ایستادن و راه رفتن موثر هستند.

دیده اید که آمپولهای داخل عضله ای را در باسن تزریق می کنند. علت این است که ماهیچه سرینی بزرگ، همان طورکه از اسمش پیداست. واقعاً بزرگ است، لذا تزریق دارو و در آن درد کمتری ایجاد می کند. آمپولهایی را که دردناک نیستند معمولاً در ماهیچه های دلتوئید و سه سر بازو تزریق می کنند؛ زیرا در زیر ماهیچه سرینی بزرگ عصب سیاتیک قرار دارد که به همه اندام تحتانی می رود و رفتن سوزن به داخل این عصب خطر صدمه زدن به آن را در بر دارد.

ماهیچه چهار سر ران که در جلوی ران قرار دارد. این ماهیچه که خیلی قوی و بزرگ است، در قسمت پایین یک سر و در قسمت بالا چهار سر دارد که هر سه به تنهایی ماهیچه بزرگی محسوب می شود. این ماهیچه، زانو را از حالت خم شده خارج می کند و ساق پا را در امتداد ران قرار می دهد. در کودکان معمولاً آمپولهای داخل عضله ای را به جای باسن، در قسمت جلوی ران، در این ماهیچه تزریق می کنند.